Medailles verzamelen

Een nieuwe ontwikkeling op de definitie van de term "medaille"

 

De medaille is een vlot reproduceerbare creatie in drie dimensies op handformaat (moet in één hand kunnen vastgehouden, bewonderd en gevoeld worden) waarvan de derde dimensie is gereduceerd tot hooguit een reliëf (onderscheid met bas-reliëf en klein sculptuur ) en niet speciaal bedoeld om gedragen te worden (onderscheid met ereteken en juweel).

Dit zou een definitie kunnen zijn als we de opdrachten en werkstukken gebruikt door de 'Grand Prix de Rome, gravure en médaille' en de meeste jaargiften van de 'Promotie van de medaille' in beschouwing nemen.

De tweezijdigheid zou in deze optiek een toegevoegde eigenschap zijn die toelaat een vierde dimensie (De tijd) in de creatie te betrekken, de moment opname wordt uitgebreid naar een verhaal. De verbinding tussen beide is de opstaande rand, waarop allerlei informatie over het atelier, het gebruikt materiaal en eventueel oplage kan vermeld worden.

EEN PENNING GEEFT STOF TOT NADENKEN

 

 

Laten we het eerst eens worden over de juiste benaming: medaille (België) of penning (Nederland). En om de eeuwige verwarring met een ereteken te vermijden lijkt de Nederlandse term, de penning, mij het best. De term medaille lijkt mij meer een overkoepelende term voor o.a. een penning, een plaket, een klein sculptuur, enz… Maar later hierover meer!

 

Penningkunst is één der minst gewaardeerde kunsten, men heeft te weinig oog voor de artistieke waarde. Een penning is immers een beeldhouwwerk met enorme beperkingen: en een klein werkvlak en een zeer beperkt reliëf. Voordeel: het handformaat zorgt ervoor dat dit kunstwerk draagbaar is en men er dus op elk ogenblik kan van genieten. Men moet zich niet verplaatsen naar een museum of entreegeld betalen… men heeft zijn eigen collectie!

Waaruit bestaat het volle genot van een penning? Ze in de hand houden, haar karakter voelen, de dikte, de doormeter, haar gewicht en ze kunnen omkeren om de volle zin ervan te begrijpen. Een penning is de uiting van een innerlijke spanning in de sterkst gebalde vorm.

 

Een medailleur moet van alle markten thuis zijn. Hij moet een grondige kennis hebben van de beeldhouwkunst, graveerkunst, metaalbewerking, materiaalkennis en moet een letterkunstenaar zijn.

 En hij moet rekening houden met de begrenzing van de ruimte, fantasie en beheersing hebben, zijn gedachten kunnen synthetiseren in een bepaalde vorm. Hij moet zich afvragen: wat is het essentieelste motief? Welke attributen en/of symbolen kan ik hiervoor vinden en hoe kan ik deze linken aan de voorzijde? Hij moet m.a.w. een straffe gast zijn!

 Enkele uitspraken:

Een penning is een penning als de kunstenaar zegt dat het een penning is (Piet Esser).

De kwaliteit van een penning hangt af van de kant die je nu niet ziet (Karel Soudijn).

De betekenis moet niet in één enkele oogopslag te vangen zijn, maar pas duidelijk worden bij het telkens weer omkeren (Karel Soudijn).

Un chef d’œuvre est de toute nécessité une chose simple (A. Rodin).

Tout mettre, mais en mettre le moins possible (F. Brigand).

La médaille est à la sculpture ce que le poème est au roman (Orlando P. Orlandini).

 Het materiaal van een penning moet duurzaam zijn: een (edel)metaal of een legering ervan, keramiek, acrylaat, terracotta, glaspasta, enz… En het materiaal bepaalt in hoge mate de te volgen werkwijze bij de productie ervan.

Als hij brons gebruikt of een gelijkaardige legering, dan is een patina noodzakelijk. Zonder patina is het maar een mager beestje, de kleren maken de man! Vergeten we vooral niet dat patineren een kunst apart is.

 De tastbare vorm en ruimte moeten op een klein vlak in reliëf worden opgeroepen, dus tussen beeldhouwkunst en tekenkunst. Dit kan gebeuren onder de vorm van een medaillon dat bevestigd wordt op een grafsteen. Of als plaket bevestigd op de gevel van een gebouw als eerbetoon aan een persoon. Ze kan rond, ovaal, rechthoekig, vierkant of gelijk welke ander vorm hebben zolang ze maar te han(d)teren valt.

 De penning is uit de munt geboren. De glorievolle geboorte kwam er in de 15e eeuw met de schilder Pisanello die de absolute harmonie bereikte. Een portret maken van zichzelf of van zijn geliefde betekende een schilder onder de arm nemen. Een erg dure aangelegenheid! En anderzijds was er de terugkeer van de belangstelling voor de Oudheid. De ganse geschiedenis van Rome lag vast in een prachtige reeks munten met de portretten van de keizers en hun familie. Was dan een bronzen portret niet goedkoper maar vooral niet gemakkelijker te vermeerderen, wat bij een schilderij quasi onmogelijk is. De metallieke fotografie was geboren. Hij modelleerde het portret in was, maakte er een vorm van waarin het metaal werd gegoten. De techniek van het gieten vergt de zorgzame handigheid van de gieter. Hij maakt het werk op slechts enkele exemplaren. Elk stuk is een individueel stuk want wordt apart bij geciseleerd en gepatineerd. En de zwaarte van het reliëf wordt niet beperkt door de wetten en beperkingen van de machines.

 Wondere werken van scherpe en gevoelige nauwkeurigheid ontstaan als de geslagen penning rechtstreeks in het staal wordt gegraveerd, op definitief formaat, de stempel waaruit de matrijs ontstaat.

 In de tweede helft van de 19e eeuw ontstaat de reduceerbank: een zegen of een vloek? Gedaan met moeizaam steken van een negatief op uitvoeringsgrootte onder het vergrootglas. Een bas-reliëf in klei of gips wordt door de beeldhouwer gemaakt en een ambachtsman maakt via de reduceerbank een stempel en met een pers slaat hij de penning.

Armand Bonnetain zei ooit: een geslagen penning is dood. Zijn zelf gegoten zilveren penningen zijn dan ook veel levendiger dan zijn bronzen geslagen stukken!

 Een goede penning wordt gedacht en ontworpen op uitvoeringsgrootte. Het geheel van belettering, reliëf, lijnen en schikking over het ronde oppervlak, vormt de penning.

 Moderne medailleurs willen teruggaan naar de gegoten medaille maar dan is een keerzijde een innerlijke noodzaak. Andere moderne medailleurs willen terugkeren naar de zelf gestoken matrijs in staal.

 Wat is het doel van de penningkunst?

Belangrijke historische feiten van een land, een volk, een gemeente, een vereniging of een familie vast te leggen in een artistieke en sierlijke vorm.

 Zijn er veel soorten penningen?

  1. De penning in opdracht of de vrije penning die de kunstenaar maakt om de penning zelf als uitdrukking van de hedendaagse smaak.
  2. De gelegenheidspenning: een geboorte, een huwelijk, een overlijden, een jubileum…
  3. Met een historische betekenis: een portret, een gebeurtenis, een spotpenning, een aanklacht, een herdenking…
  4. Een herkenningsteken: een gildepenning
  5. Een eerbetoon voor sportieve prestaties: de medailles van de Olympische Spelen
  6. Met een iconografische betekenis of het gelaat als de spiegel van de ziel[1]

 Wat moet je doen met een penning?

Je moet er vooral naar kijken en ervan genieten zoals van een ander kunstwerk. Met als bijkomend voordeel dat je uw lievelingspenning overal kunt meedragen om er overal van te genieten.

 Samengevat: wat met de penning?

  1. Perspectiefwisseling: de keerzijde verwijst naar de reden van het ontstaan
  2. maar een zelfstandig kunstwerk
  3. handformaat
  4. reliëf
  5. vlot te reproduceren
  6. driedimensionale, tweedimensionale of 2,5 dimensionele
  7. inhoud en betekenis
  8. duurzaam met een eeuwigheidswaarde
  9. veel soorten
  10. veel functies

 De 3 eisen van de penning/kunstmedaille:

  1. de tastbare vorm en ruimte moeten op een klein vlak in reliëf worden opgeroepen
  2. figuren inbrengen in een handteerbare vorm en in een mooie compositie
  3. de voorzijde loopt soepel en logisch over naar de keerzijde

 Dr.  Gabriël Stautemas omschrijft de term “medaille” als een overkoepelende term voor:

De penning

Een prettig in de hand liggende, een op zichzelf bestaand ding, tweezijdig artisanaal bewerkt, met een belangrijke esthetische waarde en de materiële drager van een verhaal. De complementariteit in de voorstellingen op beide zijden suggereert een tijdsverloop waarbinnen het door de penning gebrachte verhaal zich situeert.

 Het plaket

Een sierelement om in te voegen in een groter geheel of als drager van een gerichte boodschap, eenzijdig artisanaal bewerkt en met een belangrijke artistieke waarde. De tijdsdimensie van een plaket is herleid tot één moment: een herdenking, een huldiging, een publiciteitssport. Veel penningen verwijzen niet meer naar de reden van hun ontstaan, ze zijn eenzijdig, de keerzijde die duiding geeft over het ontstaan en/of de reden van hun ontstaan ontbreekt. Eigenlijk zijn het plaketten.

 Een klein sculptuur (en o.a. een juweel)

Een klein sculptuur is een op zichzelf staand driedimensionale, tweeënhalve dimensionele of tweedimensionale realisatie van een idee van een kunstenaar, artisanaal gemaakt en met een hoge esthetische waarde. Het is eigenlijk een penning zonder uitleg, noch op de voorzijde, noch op de keerzijde.

Door mij samengevat:

De term “medaille” is een overkoepelende term voor: 

De Penning

ü  De voorzijde loopt door op de keerzijde

ü  Zij is han(d)teerbaar m.a.w. je kan ze in één hand houden

ü  Heeft een esthetische waarde (waarover ongetwijfeld te discuteren valt)

ü  Er is een tijdsverloop tussen de voor- en de keerzijde

 Het Plaket

ü  Er is geen duiding op de keerzijde m.a.w. éénzijdig

ü  Is niet han(d)teerbaar

ü  De boodschap ontbreekt

ü  Het tijdsverloop: beperkt tot één moment

 De klein sculptuur

ü  Geen uitleg op de voor- en de keerzijde, er is zelfs geen sprake van een voor- en keerzijde

ü  Zij is han(d)teerbaar

ü  3, 2 of 2,5 dimensioneel

ü  Hoge esthetische waarde

 

 

Pensons aux monnaies anciennes

qui faisaient le lien entre les peuples

marquaient leur histoire.

Pensons aux monnaies de la Renaissance

où le graveur-médailleur était roi !

l’artiste, reconnu,

participait à la vie sa cité

et bien souvent, avait une âme de prophète…

Henry Jacot

 

Denk maar aan de antieke munten

die een brug sloegen tussen de volkeren

en hun stempel drukten op de geschiedenis.

Denken we maar aan de munten uit de Renaissance,

waar de graveur-medailleur koning was!

De kunstenaar, erkend,

Nam deel aan het leven in zijn stad

En heel dikwijls de ziel van een profeet had.

 


Après la nuit profonde…

instant magique

de la nouvelle naissance du jour

où la lumière pénètre avec retenue

dans l’atelier de l’artiste.

Fin de règne de l’obscur,

solitude,

futur dialogue…

Henry Jacot

 

Na de diepe nacht…

magisch moment

de geboorte van een nieuwe dag

komt het licht zonder terughoudendheid

in het atelier van de kunstenaar.

Einde van het obscuur bewind,

Eenzaamheid,

toekomstige tweespraak.

 

Luc Vandamme

 



[1] Potgieter: Zonder een physiogomist te zijn uit de school van Lavater, geloof ik, dat het meir den hemel weerkaatst, dat het gelaat de spiegel der ziel is. Lavater bouwde ooit zijn beroemde theorieën op over diverse type mensen op basis van het gelaat.

De medaille/penning is een creatie van de Renaissance. Een portret laten maken van zichzelf of van zijn geliefde betekende een schilder onder de arm nemen. Een dure aangelegenheid en voor slechts weinigen weggelegd!

 Anderzijds was er de terugkeer van de belangstelling voor de Oudheid. De ganse geschiedenis van Rome lag vast in een prachtige reeks van munten met de portretten van de keizers en de keizerinnen.

Was dan een bronzen portret niet goedkoper maar vooral niet gemakkelijker te vermeerderen? Wat bij een schilderij quasi onmogelijk is. De metallieke fotografie was geboren.

Ik citeer hierbij letterlijk Heleen Buijs, directeur van het Geldmuseum (Nl) uit een toespraak van 3 april 2009 bij de opening van een overzichtstentoonstelling van Nederlandse medailleurs: Een penning is geen betaalmiddel, maar een vrije kunstvorm. Een klassieke penning is rond, heeft zowel op de voorzijde als op de keerzijde een afbeelding, en is voorzien van een tekst die de penning nader duidt. Penningen hebben een vrij democratisch karakter. Iedereen kan alles aangrijpen om een penning te vereeuwigen. Dat maakt penningen een bijzondere kunstvorm: het zijn onverwoestbare draagbare relatiegeschenken met een eeuwigheidswaarde.

 De term medaille is een overkoepelende term voor:

1. De Penning

Een prettige in de hand liggende, op zichzelf bestaand ding, tweezijdig artisanaal     bewerkt, met een belangrijke esthetische waarde en de materiële drager van een        verhaal. De complementariteit in de voorstellingen op beide zijden suggereert een tijdsverloop waarbinnen het door de penning gebrachte verhaal zich situeert.

 2. De Plaket

Een sierelement om in te voegen in een groter geheel of als drager van een gewichtige boodschap, eenzijdig artisanaal bewerkt en met een belangrijke artistieke waarde. De tijdsdimensie van een plaket is herleid tot één moment: een herdenking, een huldiging, een publiciteitsspot.

3. De Kleinsculptuur

De kleinsculptuur (en o.a. juweel) is een op zichzelf staande driedimensionale realisatie van een idee van een kunstenaar, artisanaal gemaakt en met een hoge esthetische waarde.

 Vragen

1. Wat doen met de term medaillon?

Op uw vraag naar de term 'medaillon' kan ik u het volgende meedelen. Een medaillon is een eenzijdige ronde of ovale plaket en dient evenals het plaket om in te bouwen met decoratief of documentair doel. Zeer gekend zijn de medaillons op grafmonumenten. Twee medaillons samengevoegd en in onderlinge communicatie vormen een medaille. Opmerkelijk is dat voor de 'Prix de Rome gravure en médaille' van de deelnemers één medaillon in ontwerp en realisatie werd gevraagd.

Om het zeer bevattelijk uit te drukken onthoud dat een medaillon een plaket is zonder hoeken: ovaal of rond en het plaket is steeds een vierkant of rechthoek maar kan een enkele maal ook een veelhoek zijn. Beiden zijn decoratieve elementen om uiteindelijk ergens in te bouwen.

Dr. G. Stautemas

 

2. In de vrijmetselarij spreekt men van een juweel en is qua uitzicht gelijk aan een ereteken.

Een ereteken heeft met de medaille gemeen dat het ook verzameld wordt en verhandelt in dezelfde kringen. Verder verschillen ze hemelsbreed van elkaar. Daarentegen leunen eretekens en juwelen zeer sterk tegen elkaar aan. Beiden zijn gemaakt om gedragen te worden en voldoen aan een zekere pronkzucht. Ook is de icongrafie bij beiden sterk ondergeschikt aan de kunst van het vervaardigen en de keuze van kostbare materialen. Waar het juweel gekocht wordt en eventueel geschonken, wordt het ereteken verdiend door een bepaalde prestatie. Vandaar dat de vrijmetselaars inderdaad spreken over een juweel in plaats van over een medaille.

Dr. G. Stautemas

3. Horen eretekens tot de medaillekunst?

4. Wat met heiligenpenningen?

Heiligenpenningen zijn gewoon industriële penningen en zijn het best te vergelijken met de catalogusmedailles van de medailleproducenten. Ze worden vooral vervaardigd met het oog op de boodschap en verdeeld onder gelijkgestemden. De uiteindelijke bedoeling is het creëren van een economische markt ten voordele van een instelling, gans te vergelijken met wat in de middeleeuwen de relikwiehandel was.

Dr. G. Stautemas

Graag uw opmerkingen aan: luc.vandamme@pandora.be

 

VAN GODEN EN GODINNEN

EN DE “PRIX DE ROME”

 

Luc Vandamme

 

Onlangs kon ik op een beurs een prachtige medaille kopen die me erg intrigeerde. Er staan een paar prachtige figuren op en de graveur is Charles Pillet (1869-1960).

 

  

 

Vz.   Geen tekst.

De godin Pallas Athena wijst, na de overwinning, Hèrmes de weg naar een voorspoedige toekomst. De zo goed als naakte Hèrmes staat afgebeeld met herautstaf en gevleugelde helm. Hij staat op een stel afgeworpen vleugels van de Duitse adelaar.

Getekend onderaan links: CH. PILLET

 

Kz.   Geen tekst.

Boven de ruimte voorzien voor een tekst of een naam staat een horen des overvloeds gevuld met vruchten en omkaderd met druivenranken als symbool van de komende voorspoed. Op de achtergrond zien we een rivier met een brug en de gebouwen van een stad.

 

87/88 x 62/63 mm, brons.

Rand: BRONZE + muntteken van Parijs?

 

De volgende vragen dringen zich op:

  1. Wanneer is deze medaille geslagen, waarschijnlijk na de oorlog maar welke?
  2. Welke stad staat op de keerzijde afgebeeld?

 

Athèna of Pallas Athène (Gr. Pallax = meisje)[1] is een Griekse godin en de dochter van oppergod Zeus. Zij is de godin van de oorlog: ze draagt een gepluimde helm, een lans en het schild Aigis. Maar ze is ook de godin van de vrede, de wijsheid, de welvaart en het recht. In Rome werd zij gelijkgesteld met Minerva. Oorlog en vrede kunnen op het eerste zicht een tegenstelling lijken maar na elke oorlog, als men die wijselijk niet heeft kunnen ontwijken, komt er een periode van grote welvaart.

 

Hèrmes is de Griekse god van de reizigers, wegen, kooplieden en handel kortom alles waar behendigheid en list aan te pas komt. Hij is de snelle bode van de goden, hij heeft daarom gevleugelde sandalen of een gevleugelde helm. Hij is tevens de schenker van de welbespraaktheid en overredingskracht. Hij heeft dikwijls zijn herautstaf (Grieks: Kèrukeion, Latijn: caduceus) vast, een met banden versierde olijftak omwonden met twee slangen. In Rome wordt hij gelijkgesteld met Mercurius.

 

Charles Philippe Germain Aristide Pillet (Parijs, 20/7/1869 – 1960)[2] is een Franse medailleur die een groot aantal prachtige medailles heeft gemaakt. Hij startte zijn studies in 1885 aan de Ecole des arts décoratifs en vervolgde in 1886 zijn opleiding aan de Ecole des Beaux-Arts waar hij de cursus beeldhouwwerk volgde tezamen met de cursus medailles bij Chaplain. In 1890 wint hij de Grand Prix de Rome de gravure en médailles met de medaille Phorbas détachant de l’arbre Oedipe enfant. Op de salons van 1895, 1896, 1900 en 1905 wint hij prijzen. In 1911 wordt hij chevalier de la Légion d’honneur. En in 1923 ontvangt hij de médaille d’honneur. Zijn stijl wijzigt niet en pas zeer laat volgt hij de richting art deco.

 

In die tijd is de medaille een belangrijke kunstvorm. In 1900 organiseert het Österreichiche Museum für Kunst und Industrie een tentoonstelling van medailles en plaketten en niet minder de 2.000 stuks worden er tentoongesteld!

Wat hield die fameuze Prix de Rome eigenlijk in?

Op 2 maart 1805 wordt door de Académie des Beaux-Arts de Paris een wedstrijd “gravure van medailles” ingericht voor jonge artiesten. Eerst onregelmatig qua tijdstip maar vanaf 1831 om de vier jaar en vanaf 1863 om de drie jaar. De prijs houdt een verblijf in van vier jaar in de Villa Médicis in Rome waarbij de kunstenaar een leefloon ontvangt en zijn reiskosten heen & terug betaald krijgt. De voorwaarden zijn:

 

  1. Niet getrouwd zijn en wanneer men huwt gedurende die periode verliest men zijn beurs
  2. Men mag zonder toelating Rome niet verlaten
  3. Men dient elk jaar een aantal werken te produceren en die te onderwerpen aan het oordeel van het publiek

 

Pas vanaf 1903 worden ook vrouwen toegelaten. Tegelijk verblijven in de villa Médicis schilders, beeldhouwers en graveurs wat ongetwijfeld geleid heeft tot kruisbestuiving. Beeldhouwers en schilders maakten op die manier kennis met de medaille als kunstvorm.

Deze prijs was zeer belangrijk, men kreeg veel opdrachten en had daardoor geen financiële problemen. De Parijse Munt gaf altijd voorkeur aan winnaars van de Prix de Rome.

 

Deze medaille is een prachtig voorbeeld van een keerzijde die nauw aansluit bij de voorzijde en de nodige uitleg geeft bij wat zich afspeelt op de voorzijde. Athèna wijst Hèrmes naar het geluk en de voorspoed gesymboliseerd op de keerzijde door de horen des overvloeds.

 



[1] Dr. Adelaïde van Reeth, Encyclopedie van de Mythologie, Baarn, 1992.

[2] Nicolas Maier, L’art de la médaille en France, 1870 – 1940, München, 2010, p. 247 e.v.